ايرانيان باستان اين شب را شب تولد الهه مهر «ميترا» مى پنداشتند و به همين دليل اين شب را جشن مى گرفتند و گرد آتش جمع شده و شادمانه پايكوبى مى كردند. در آيين هاى ايران باستان براى هر مراسم جشن و سرور آيينى، خوانى مى گستردند كه برآن افزون بر آلات و ادوات نيايش، آتشدان، عطردان، بخوردان، برآورده ها و فرآورده هاى خوردنى فصل و خوراك هاى گوناگون. از جمله خوراك مقدس مى نهادند.

نخستين اشاره ها به مراسم يلدا مربوط به دوران پيش از زرتشت است، يعنى شب زاده شدن ايزد مهر ؛ ايزدى كه خورشيد گردونه اوست. هنگام رواج آيين مهر در اروپا، مراسم شب يلدا با شكوه هر چه تمام تر برگزار مى شد. شب ميلاد ايزدمهر را به ميلاد مسيح در ۲۵ دسامبر بدل كردند. فاصله مختصرى كه ميان اين دو جشن وجود دارد، حاصل اشتباه در محاسبه تقويم است. در حقيقت ميلاد مسيح همان شب يلداى پيروان مهر است كه در ايران نيز گراميداشت آن با رواج دين زرتشت از ميان نرفته و هنوز هم مردم اين شب و مراسم آن را فراموش نكرده و بزرگ مى دارند. روميان نيز اين شب را «ناتاليس انويكتوس» يعنى روز تولد مهر شكست ناپذير مى نامند و آن را گرامى مى دارند.

مراسم تولد ميترا به عنوان شبى مقدس همراه با آيين مهر از طريق مانويان و نو افلاطونيان مشرق زمين، به اروپا رفت و پس از بسط و گسترش آيين مسيحيت، وقتي قسطنطين مسيحي شد بخاطر علاقه تواماني كه به كيش مهر داشت، برخي آداب و رسوم آن را با فرهنگ مسيحي ادغام كرد.

محمد قزوينى در يادداشت هاى خود بر «برهان قاطع» نوشته است: «يلدا لغت سريانى است و در آن لسان همان كلمه ميلاد عربى است كه عبارت از زمان ولادت عيسى است...»
محمدعلى تربيت در «تذكره دانشمندان آذربايجان» مى نويسد: «يلدا كلمه اى سريانى است به معنى ميلاد عربى، چون شب يلدا را با ميلاد مسيح تطبيق مى كرده اند، از اين رو بدين نام ناميدند...»
دكتر محمد معين در حواشى «برهان قاطع» مى نويسد: «در قاموس سريانى به انگليسى «پاين اسميت » زوجه مرحوم «مرگليوث» عيناً يلدا را به معنى ولادت و ميلاد تفسير كرده ...»
ابوريحان بيرونى در «آثار الباقيه» نوشته است: «و در شبى كه روز بيست و پنجم اين ماه بر آن مقدم است، به عقيده روميان شب بيست و پنجم محسوب مى شود و عيد ميلاد در آن روز است كه عيد ميلاد
مسيح باشد و عيد يلدا...»
در «يشت ها» آمده است: «بايد دانست كه جشن ميلاد مسيح (نوئل) كه در ۲۵ دسامبر تثبيت شده، طبق تحقيق محققان در اصل جشن ظهور ميترا (مهر) بوده است كه عيسويان در قرن چهارم ميلادى آن را روز تولد عيسى قرار دادند...»
«يلدا واژه اى سريانى است به معناى ميلاد و تولد» اين را دهخدا مى گويد.

مراسم تولد ميترا به عنوان يك روز مقدس با آيين مهري به اروپا رفت. تا آن زمان جشن تولد و تعميد مسيح روز ششم ژانويه گرفته مي‌شد. پس از آن كه مسيحيت نفوذ يافت و بسياري از آداب و رسوم مهري در آن جذب شد، ميلاد مهر _ كه به اعتقاد مهرپرستان نجات دهنده بشريت در آخر‌الزمان خواهد بود _ به مسيح منتسب شد و با گسترش مسيحيت در شرق مجددا به ايران بازگشت و شب يلدا ناميده شد.

كرماني‌ها معتقد بودند كه در شب يلدا، قارون (ثروتمند افسانه‌اي) در جامه كهنه هيزم شكنان، شب به در خانه‌ها مي‌آيد و به مردم هيزم مي‌دهد كه اين هيزم‌ها در صبح روز بعد از شب يلدا به شمش زر تبديل مي‌شود. بنابراين شب يلدا را تا صبح به انتظار از راه رسيدن هيزم شكن زربخش و هديه هيزمين خود بيدار مى ماندند و مراسم جشن و سرور و شادمانى برپا مى كردند. اين مراسم يادآور بابانوئل در كريسمس است و مي‌رساند كه يلداي ايراني و كريسمس از يك مايه سرچشمه گرفته است.

يلدا، روز تولد ميترا و مسيح است كه طولانى ترين شب سال است. در بلندترين شب سال، افراد دور و نزديك خانواده در منزل بزرگان قوم گرد آمده، با خوردن آجيل و ميوه شب را به شادى مى گذرانند.

و از اشعار برخي مانند سنايي نيز رابطه بين مسيح و يلدا درك مي‌شود:
به صاحب دولتي پيوند اگر نامي همي جويي
كه از يك چاكري عيسي چنان معروف شد يلدا
(سنايي)
سرياني (آرامي) كه همان زبان مادري عيسي مسيح است به عنوان زبان قديم مسيحيان ايراني به كار مي‌رفته است و با توجه به ماندن نام سرياني بر اين شب، سنايي مي‌گويد اين شب به خاطر عيسي چنين شهرتي يافت.

صحبت حكام، ظلمت شب يلداست
نور ز خورشيد جوي، بو كه برآيد
(حافظ)

باد آسايش گيتى نزند بر دل ريش
صبح صادق ندمد تا شب يلدا نرود
(سعدی)

هست چون صبح آشكارا كاين صبوحى چند را
بيم صبح رستخيز است از شب يلداى من
همه شب هاى غم آبستن روز طرب است
يوسف روز به چاه شب يلدا بيند
(خاقانی)

يلدا شب عاشقان بيدل است. يلدا شبى است فروهشته به دامان. يلدا شب گره زلف يار است:
معاشران گره از زلف يار باز كنيد
شبى خوش است بدين قصه اش دراز كنيد

يلدا شب ميانه عشق است. شب هاى دراز هجر و حرمان و فرقت به آخر رسيده و شب هاى كوتاه كام و وصل با سحرگاهان تابناك يگانگى در راه است. شب اعتماد بر الطاف كارساز است:
به جان دوست كه غم پرده بر شما ندرد
گر اعتماد بر الطاف كارساز كنيد

شب يلدا در آيين مردم نقاط مختلف كشور به شيوه هاى متنوعى جشن گرفته مى شود.
مردم آذربايجان در اين شب براى دخترى كه نامزد خانواده است يا تازه عروس ها، هدايايى مى فرستند كه با هندوانه و شال قرمزى كه گرداگرد آن مى اندازند، آن را تزئين مى كنند چرا كه معتقدند شال قرمز موجب خوشبختى، شادى و بخت زيبايى عروس مى شود.
مردم اقوام شمالى كشور نيز تمام وسايل شب يلدا را با تزئين به همراه ماهى بزرگ تزئين شده اى برگزار مي‌كنند.
در شيراز نيز ميزبان سفره اى مى اندازد كه بى شباهت به سفره هفت سين نيست. سفره اى متشكل از آيينه، يكى دو شاخه گل لاله، چند شمع زيبا و رنگين و ظرف هايى از اسپند به همراه ميوه ها و تنقلات مخصوص اين شب و البته حلوا ارده و رنگينك و ارده شيره و خرما و انجير و غذاى ويژه سفره شب يلدا نيز در شيراز هويج پلو است. گروهى از مردم معتقدند افرادى كه گرم مزاج هستند بايد از انواع خوردنى هاى سرد مانند هندوانه بخورند و برعكس سردمزاجان، از انواع خوراكى هاى گرم مانند خرما و انجير و عسل...

فال حافظ بى شك جزو لاينفك سفره و مراسم اين شب است كه از قرن ۱۸ به بعد رواج يافته است. يلدا شب بيدارى است. شب دراز مهربانى، شب مهرباوران و مهرياوران، شب مهرگستران و مهركاران. يلدا شب گل آتش است. آتش جاودانه، آتش خاموشى ناپذير عشق. آتش تابناك مهربانى، آتش اميد، آتش شوق و اشتياق، آتش شورانگيز وصلت، شفقت و ايثار و نوع دوستى.